Ο εκφοβισμός στο σχολείο δεν αποτελεί ούτε σύγχρονο, ούτε Ελληνικό φαινόμενο,. Παραδείγματα συναντάμε ακόμη και στην παγκόσμια λογοτεχνία σε πολύ γνωστά έργα, όπως,  «οι περιπέτειες του Τόµας Μπράουν» και «ο Όλιβερ Τουίστ».

Όλες οι έρευνες που έχουν διεξαχθεί σε διάφορες χώρες, έχουν καταδείξει την ύπαρξη του εκφοβισμού σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό στα σχολεία.

Το φαινόμενο της σύγκρουσης και η επίδειξη «μαγκιάς» στην σχολική καθημερινότητα δεν είναι ούτε καινούργια ούτε ασυνήθιστη. Θα λέγαμε μάλιστα ότι, ως ένα βαθμό, είναι ενσωματωμένη στη σχολική ζωή. Δεν είναι άλλωστε λίγοι εκείνοι οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί που  θεωρούν (εσφαλμένα) τέτοιου είδους συμπεριφορές ως εμπειρίες διευκολυντικές στην διαδικασία κοινωνικοποίησης  και ένταξης του παιδιού και του έφηβου στην κοινότητα των συνομηλίκων.

Το ανησυχητικό για την Ελλάδα όμως , σύμφωνα με αποτελέσματα πρόσφατων ερευνών, είναι ότι ο εκφοβισμός εμφανίζει αυξητική τάση.

Από τις  επιδημιολογικές μελέτες που έχουν γίνει  στη χώρα μας, υπολογίζεται ότι το 10% του συνόλου των μαθητών γίνεται θύμα καψωνιών, παρενοχλήσεων, απειλών, επιθετικών ενεργειών, βίαιων εκφοβισμών, πειραγμάτων, ψευτοπαλικαρισμών στο χώρο του σχολείο και της γειτονιάς.

Οι μαθητές που ασκούν βία, δηλαδή οι εκφοβιστές, υπολογίζεται ότι ανέρχονται στο 5% του συνόλου των μαθητών.

Έχει παρατηρηθεί επιπλέον ότι τα αγόρια εμπλέκονται περισσότερο σε περιστατικά βίας, και ιδιαίτερα σωματικής, σε σύγκριση με τα κορίτσια, που εμπλέκονται σε μικρότερο βαθμό και τα οποία κυρίως αναμειγνύονται σε λεκτικά περιστατικά. Ειδικότερα τα αγόρια εμπλέκονται σε περιστατικά βίας σε σχέση με τα κορίτσια σε αναλογία 3 προς 1.

Δυστυχώς  ο σχολικός εκφοβισμός έρχεται στην επικαιρότητα συνήθως κατόπιν εορτής. Όταν ένα από τα χιλιάδες περιστατικά καταλήγει στις οθόνες  του σπιτιού μας γιατί έχει τραγική έκβαση. Κι όμως, η ψυχολογική και η σωματική κακοποίηση είναι καθημερινή τραγωδία, από εκείνες που σημαδεύουν τις ψυχές και τα σώματα για όλη τη ζωή.

Ό,τι  και να ειπωθεί στο πλαίσιο μιας συνέντευξης  δεν είναι αρκετό για να καλύψει αυτό το θέμα. Εκείνο όμως  που με βεβαιότητα  μπορούμε να  συμπεράνουμε ύστερα από τη συζήτηση μας με τον Θεολόγο  Χατζηπέμου  (Κοιν. Λειτουργό ,Ειδικό Παιδαγωγό, Σύμβουλο Ψυχικής Υγείας, Διδάσκοντα στο Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας ΤΕΙ Αθήνας)  είναι η ανάγκη κατάρτισης και εκπαίδευσης γονιών , εκπαιδευτικών  αλλά και όλων των μελών της εκπαιδευτικής κοινότητας προκειμένου να συμβάλουν τόσο στην πρόληψη των περιστατικών bullying  όσο και στην αντιμετώπιση τους.

Θεολόγος ΧατζηπέμουΚύριε Χατζηπέμου τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός και πώς εκδηλώνεται;

Το φαινόμενο του εκφοβισμού  είναι μια μορφή βίαιης και επιθετικής συμπεριφοράς, που εμφανίζεται, κυρίως, στη σχολική πραγματικότητα αλλά και στους χώρους άθλησης και ψυχαγωγίας της κοινότητας. Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική, επαναλαμβανόμενη βία και επιθετική συμπεριφορά με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου σε μαθητές από συμμαθητές τους

Ποιες μορφές  επιθετικών συμπεριφορών θεωρούνται εκφοβιστικές;

Η επιθετικότητα, αποτελεί ένα οικουμενικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου που εξυπηρετεί την αυτοπροστασία και που, αν καλλιεργηθεί κατάλληλα, μπορεί να αξιοποιηθεί θετικά και κοινωνικά (π.χ. στον αθλητισμό, στην μάθηση,  στην πρωτοβουλία, στο θάρρος της γνώμης κ.ο.κ.). Αντίθετα ο εκφοβισμός αποτελεί μια ειδική μορφή επιθετικής συμπεριφοράς   και προσλαμβάνει ποικίλες μορφές : μπορεί να είναι σωματικός, λεκτικός, ψυχολογικός, κοινωνικός καθώς επίσης και μέσω  των κινητών ή του διαδικτύου. Σε αυτές περιλαμβάνονται και πράξεις όπως χειρονομίες, σπρωξιές, ξυλοδαρμοί, φραστικές επιθέσεις, βρισιές, προσβολές, απειλές, εκβιασμοί, κλοπές προσωπικών αντικειμένων, σεξουαλική παρενόχληση και κακοποίηση, αποκλεισμός και απομόνωση από συναναστροφές, ομαδικά παιχνίδια και κοινωνικές δραστηριότητες καθώς και διάδοση φημών και διακίνηση προσωπικού οπτικοακουστικού υλικού

Ο εκφοβισμός αφορά μόνο το δίπολο «παιδί που εκφοβίζει και παιδί που θυματοποιείται» ή είναι ομαδικό φαινόμενο;

Δεν αφορά μόνο στο ρόλο του θύματος και του εκφοβιστή, αλλά και όλους όσους  βρίσκονται παρόντες ή γνωρίζουν την ύπαρξη του, δηλαδή και τους παρατηρητές. Με άλλα λόγια, όσους επιτρέπουν να συμβαίνει.

Οι παρατηρητές, μαθητές και ενήλικες, ακόμα και με την υιοθέτηση παθητικής στάσης μπορεί να ανατροφοδοτούν το φαινόμενο του εκφοβισμού και της βίας στο σχολείο.

Τα παιδιά-παρατηρητές περιστατικών εκφοβισμού και βίας διαχωρίζονται σε εκείνους που:

  • υποστηρίζουν το θύτη με γέλια, χειροκροτήματα και άλλες μορφές επιδοκιμασίας,
  • απομακρύνονται από τη σκηνή και κάνουν ότι δεν είδαν τίποτα, θυματοποιούνται, τρομοκρατούνται, «παγώνουν»
  • δεν ξέρουν τι να κάνουν, είναι σε αμφιθυμία και δεν παίρνουν θέση
  • προσπαθούν να βοηθήσουν το θύμα, αποδοκιμάζουν το θύτη και τρέχουν να φέρουν βοήθεια

Σε γενικές γραμμές τα παιδιά-παρατηρητές που πιστεύουν ότι ο εκφοβισμός και η βία δεν είναι σωστές συμπεριφορές χαρακτηρίζονται  από το φόβο μήπως συμβεί και στους ίδιους, γι’ αυτό ανησυχούν ότι αν πάρουν θέση θα κάνουν τα πράγματα χειρότερα .

Από την άλλη πλευρά τα παιδιά-παρατηρητές που προσπαθούν να βοηθήσουν το θύμα έχουν ξεκάθαρη άποψη κατά του εκφοβισμού και της βίας, υψηλό βαθμό ενσυναίσθησης και αλληλεγγύης, εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και στους ενήλικες. Έχουν την πίστη ότι η παρέμβαση τους μπορεί να βοηθήσει, κάτι που βασίζεται συχνά σε προηγούμενες εμπειρίες τους.

Πως μπορούμε να διαχωρίσουμε μια απλή διαμάχη ή ένα αστείο πάνω στο παιχνίδι από τον εκφοβισμό;

Σε μια απλή διαμάχη υπάρχει ισοδυναμία μεταξύ των μαθητών, οι εμπλεκόμενοι μπορεί να είναι φίλοι, η αρνητική συμπεριφορά δεν είναι συστηματική, η σύγκρουση δεν είναι προμελετημένη ούτε υπάρχει κακόβουλη πρόθεση, ακολουθείται από μεταμέλεια και τύψεις, η σχέση μεταξύ των μαθητών αποκαθίσταται, και οι δύο εμπλεκόμενοι έχουν ενεργητική συμμετοχή, οι εμπλεκόμενοι έχουν συνήθως υποστηρικτές και τέλος επιδιώκεται η επίλυση της διαφοράς.

Αντίθετα στις εκφοβιστικές συμπεριφορές υπάρχει ασυμμετρία δύναμης μεταξύ των μαθητών ,οι εμπλεκόμενοι δεν είναι φίλοι, η αρνητική συμπεριφορά επαναλαμβάνεται συστηματικά, η πράξη είναι προμελετημένη, ο νταής μεταθέτει την ευθύνη, δεν υπάρχει πραγματική μεταμέλεια, δεν επιδιώκεται η αποκατάσταση της σχέσης μεταξύ των μαθητών, μόνο ο ένας εμπλεκόμενος συμμετέχει ενεργά, ο εκφοβιζόμενος  δεν έχει καμιά υποστήριξη και τέλος επιδιώκεται η απόκτηση του ελέγχου από μέρος του εκφοβιστή.

Stop Bullying

Σε ποια ηλικία ξεκινάει ο εκφοβισμός; Μπορούμε να μιλάμε για bullying ακόμα και στο νηπιαγωγείο;

Ο εκφοβισμός παρατηρείται σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Ναι, νταής υπάρχει και στο νηπιαγωγείο. Έχει παρατηρηθεί όμως ότι οι εκφοβιστικές συμπεριφορές φτάνουν στο ζενίθ τους ανάμεσα στην Ε’ Δημοτικού και Β’ Γυμνασίου, ενώ έπειτα υφίενται.

Ποιοι είναι οι κυριότεροι παράγοντες που ενοχοποιούνται για την εμφάνιση του φαινομένου;

Οι παράγοντες που σε συνδυασμό μεταξύ τους προκαλούν το φαινόμενο του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών στο σχολείο και στη γειτονιά, είναι πολλοί. Σε αυτούς περιλαμβάνονται ατομικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας των παιδιών που εμπλέκονται σε τέτοιου είδους επεισόδια, χαρακτηριστικά του οικογενειακού τους περιβάλλοντος, διάφορες παράμετροι του σχολικού περιβάλλοντος, πολιτικές του εκπαιδευτικού συστήματος, οι στάσεις των ίδιων των παιδιών και των σημαντικών γι’ αυτά ενηλίκων, –  συμπεριλαμβανομένων και των εκπαιδευτικών – απέναντι στη βία, ο τρόπος προβολής της βίας από τα Μ.Μ.Ε., η οικονομική κρίση καθώς και γενικότερα κοινωνικά προβλήματα και διεργασίες που τείνουν να ενισχύουν αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Ποιο το προφίλ των παιδιών που θυματοποιούνται και ποιο των εκφοβιστών;

Οι μαθητές-θύματα είναι συνήθως παιδιά με περισσότερο άγχος και ανασφάλεια από τους άλλους μαθητές, προσεκτικά, ήσυχα και ευαίσθητα, εσωστρεφή, με χαμηλή αυτοεκτίμηση, αρνητική στάση απέναντι στη βία που δύσκολα υπερασπίζονται τον εαυτό τους.

Από την άλλη οι μαθητές-θύτες, οι νταήδες, είναι παιδιά ενεργητικά και υπερδραστήρια, επιθετικά, επιρρεπή σε παραβίαση κανόνων και αντικοινωνικές συμπεριφορές, ικανά να ξεφεύγουν από δύσκολες καταστάσεις, χωρίς ηθικούς ενδοιασμούς ή αισθήματα τύψεων για τις πράξεις τους. Περιγράφονται ως άτομα με σωματική δύναμη, χωρίς όρια, έχουν έντονη την ανάγκη για έλεγχο και κυριαρχία και επιζητούν τη δημόσια διαμάχη για να επιβεβαιώσουν την υπεροχή τους. Οι μαθητές-θύματα που υφίστανται τη βία συνήθως αντιδρούν προς τους μαθητές-θύτες που τους εκφοβίζουν με έλλειψη αυτοπεποίθησης, φόβο, αδυναμία αντιπαράθεσης, σύγχυση και απόγνωση.

Τα παιδιά με μαθησιακά προβλήματα ή ειδικές ανάγκες πέφτουν θύματα βίας από συμμαθητές τους πολύ συχνότερα απ’ όσο τα υπόλοιπα παιδιά – «εκφοβισμός λόγω ειδικής δυσκολίας». Το 94% των παιδιών και εφήβων με αναπηρίες αναφέρουν ότι έχουν βιώσει κάποια μορφή θυματοποίησης στο σχολείο.

Ακόμη, παιδιά με συμπεριφορά που δεν συμβαδίζει με τον κοινωνικό ρόλο του φύλου και έφηβοι με διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό πέφτουν θύματα ομοφοβικού εκφοβισμού τουλάχιστον κατά 50%

bullying

Ποιες είναι οι πιθανές ενδείξεις που υποδηλώνουν ότι ένα παιδί είναι θύμα bullying;

Οι ενδείξεις που είναι δυνατόν να υποδηλώσουν ότι  τα παιδιά έχουν πέσει θύματα εκφοβισμού και βίας στο σχολείο είναι: η εμφάνισή τους με ρούχα ή πράγματα σκισμένα ή κατεστραμμένα σε συνδυασμό με μελανιές και σημάδια επίθεσης, αλλαγή στη συμπεριφορά τους, νυχτερινή ενούρηση, ονυχοφαγία, απομάκρυνση από κοινωνικές δραστηριότητες, νευρικότητα και φοβίες, αλλαγές στο συναίσθημα με ξεσπάσματα, κλάμα, κόπωση, σχολική άρνηση, καθυστερήσεις στη σχολική προσέλευση, αλλαγή των δρομολογίων μετακίνησής τους από και προς το σχολείο, καθώς και παράπονα για ψυχοσωματικά προβλήματα.

Τι χρειάζεται να κάνουν οι γονείς ώστε να βοηθήσουν τα παιδιά τους;

Οι γονείς που θα αντιληφθούν ότι το παιδί τους θυματοποιείται στο σχολείο, πρέπει καταρχάς να αποφύγουν παρορμητικές αντιδράσεις. Με ψύχραιμη στάση οφείλουν να μιλήσουν με το παιδί και να του θυμίσουν ότι το νοιάζονται και θέλουν να το προστατεύουν. Επίσης, να του τονίσουν ότι μπορούν να αντιμετωπίσουν την κατάσταση μαζί και ότι, αν «σπάσει τη σιωπή του», τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν. Επιπλέον, οφείλουν να συζητήσουν με τον εκπαιδευτικό και να ενημερώσουν παράλληλα και το διευθυντή του σχολείου. Τέλος, είναι απαραίτητο να προτείνουν στο παιδί πρακτικούς τρόπους για την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων και να ζητήσουν τη βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας.

Οι γονείς παιδιών που εκδηλώνουν  επιθετικές συμπεριφορές δεν χρειάζεται να αρχίσουν τις ηθικολογίες τα κηρύγματα και τις ποινές. Χρειάζεται να συζητήσουν ανοιχτά και καθαρά με το παιδί  για το θυμό του και τα συναισθήματα του καθώς επίσης να αναρωτηθούν για την μεταξύ τους σχέση και αν χρειαστεί να απευθυνθούν  αρχικά οι ίδιοι σε ένα επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Οι εκπαιδευτικοί πως μπορούν να βοηθήσουν;

Να συζητούν με τους μαθητές για τα δικαιώματα τους, τους κανόνες συμπεριφοράς στο σχολείο και τους τρόπους αντιμετώπισης του εκφοβισμού. Να ενισχύουν τη φιλία μεταξύ των μαθητών και να αναδεικνύουν την αλληλεγγύη της παρέας των φίλων ως μέσον για την αντιμετώπιση περιστατικών βία. Να διαβεβαιώσουν το παιδί ότι «δεν ευθύνεται το ίδιο για ό,τι του συμβαίνει». Να του θυμίσουν ότι το νοιάζονται  και ότι είναι σε θέση να το προστατεύσουν .Να αναζητήσουν και να αντιμετωπίσουν τις αιτίες που προκαλούν την απομόνωση και την περιθωριοποίηση των μαθητών. Να δείξουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ένταξη στη σχολική ομάδα των νεοφερμένων μαθητών, των μαθητών με ειδικά προβλήματα και ανάγκες, των μαθητών που ανήκουν σε θρησκευτικές και εθνικές μειονότητες καθώς και των μαθητών που διαφέρουν με κάποιον τρόπο από την πλειοψηφία των μελών της κοινότητας των συνομηλίκων. Να συζητούν το γεγονός  ως σοβαρό και ως ευθύνη όλων, να κινητοποιήσουν την αλληλεγγύη των μαθητών.

Επιπλέον, απαραίτητη κρίνεται η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών για την αναγνώριση και τη διαχείριση του προβλήματος. Αναγκαία είναι και η διαρκής παρότρυνση και υποστήριξη των γονέων για ενεργή συμμετοχή και συνεργασία με το σχολείο.

Πόσο σημαντική είναι η συνεργασία του σχολείου και της οικογένειας στην πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου;

Σημαντικές, παράμετροι που θα καθορίσουν την επιτυχία των παρεμβάσεων πρόληψης και αντιμετώπισης του σχολικού εκφοβισμού  είναι η διαθεσιμότητα και η εμπλοκή όλης της σχολικής κοινότητας (εκπαιδευτικοί, μαθητές, γονείς) στο σχεδιασμό και την εφαρμογή τους, ώστε να υπάρχει υψηλή δέσμευση σε αυτές από όλους και η συνέχιση των δράσεων στο χρόνο, ούτως ώστε να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της κουλτούρας του σχολείου.

Η υιοθέτηση “ψυχοθεραπευτικών” ή “παιδαγωγικών” παρεμβάσεων πρόληψης προϋποθέτει μια σοβαρή συζήτηση σε επίπεδο πολιτείας που συνδέεται με ζητήματα εκπαιδευτικής και κατά συνέπεια, οικονομικής πολιτικής στην εκπαίδευση.

Info:

Ο Θεολόγος Χατζηπέμου  κατάγεται από το Τυχερό του Έβρου και  είναι από τους πρώτους Έλληνες επιστήμονες που ασχολήθηκε με το θέμα του σχολικού εκφοβισμού τόσο σε επίπεδο έρευνας όσο και σε επίπεδο εκπόνησης και υλοποίησης προγραμμάτων πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου στο σχολείο.

Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Κατανοώντας τα προβλήματα των παιδιών» που έχει εκδοθεί από τα  Παιδικά Χωριά   SOS Ελλάδος. Είναι μέλος της συγγραφικής ομάδας των εγχειριδίων για εκπαιδευτικούς «Δραστηριότητες στην τάξη για την πρόληψη του εκφοβισμού» και «Stop στην ενδοσχολική βία». Επιμελήθηκε και οργάνωσε την έκδοση του παιδικού βιβλίου «Τα μπαλόνια της φιλίας – Η μόνα σε καινούριο σχολείο: 2 ιστορίες για την βία στο σχολείο από παιδιά για παιδιά».

****Βρίσκεται στη διάθεση  σχολείων , συλλόγων γονέων και δήμων  που επιθυμούν να υλοποιήσουν κάποιο πρόγραμμα πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου του σχολικού εκφοβισμού

LEAVE A REPLY