Της Έφης Ανδρεάδου*

Τι ακριβώς περιλαμβάνει η έννοια «Μουσείο» σήμερα;

Κάποτε όταν ακούγαμε τη λέξη Μουσείο ή σκοπεύαμε να επισκεφτούμε ένα Μουσείο, αυτό που σκεφτόμασταν ήταν ένας χώρος μεγάλος στον οποίο θα βρίσκαμε πολύτιμα αντικείμενα σπουδαίας ιστορικής αξίας.  Η ύπαρξη των Μουσείων στηρίζονταν αποκλειστικά στην διαφύλαξη των συλλογές τους.  Κύριες αρμοδιότητες του εκάστοτε μουσείου ήταν να διαφυλάττει, να τεκμηριώνει, να συντηρεί και να διευρύνει τις συλλογές του. Ο επισκέπτης στα Μουσεία λειτουργούσε ως παθητικός δέκτης πληροφοριών τις οποίες παρείχαν οι επιγραφές, οι ξεναγοί ή οι επιστήμονες που εργάζονταν σε αυτά. Λόγο της σημαντικότητας των εκθεμάτων ο επισκέπτης παρατηρούσε από απόσταση και συνήθως υπήρχαν κιγκλιδώματα που την διασφάλιζαν, ο χώρος αντιμετωπιζόταν ως «ιερός», μιας και υπήρχε μια άγραφη συνθήκη ησυχίας με φωνές που ψιθύριζαν, και ο επισκέπτης περπατούσε σε μια προκαθορισμένη διαδρομή την οποία δεν μπορούσε να παρακάμψει ή να αλλάξει. Συνοπτικά η πληροφορία, η γνώση και γενικότερα η εμπειρία του επισκέπτη ήταν προκαθορισμένη.

Όλα αυτά ήταν αποτέλεσμα και διαμορφώθηκαν παράλληλα με τα χαρακτηριστικά των εκάστοτε κοινωνικοπολιτισμικών συνθηκών και των αναγκών που πρόκυπταν.

Σήμερα το Μουσείο έχει γενικότερα άλλη στόχευση και ως αποτέλεσμα υιοθετεί άλλες προσεγγίσεις. Εδώ και αρκετά χρόνια σύμφωνα με τους ορισμούς που έδωσαν οργανισμοί όπως ο Διεθνής Οργανισμός Μουσείων (ICOM), ή και η Ένωση Μουσείων της Βρετανίας παρατηρούμε ότι υπάρχει η προσέγγιση προς τον ενεργητικό ρόλο του επισκέπτη και την πρόσβαση στα Μουσεία από το ευρύ κοινό, κάτι που σταδιακά παρατηρούμε να είναι και στόχος των Μουσείων στην Ελλάδα. Προφανώς οι συλλογές και τα εκθέματα εξακολουθούν να είναι σημαντικά, η αλλαγή βρίσκεται στους τρόπους αξιοποίησης τους. Τα αντικείμενα βρίσκονται στο κέντρο της ερμηνείας του επισκέπτη. Γίνονται αφορμές για μάθηση, οικοδόμηση γνώσης, αλληλεπίδρασης και ψυχαγωγίας. Αντιλαμβανόμαστε ότι είναι ένα πιο ευρύ πλαίσιο που δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά από τους επιστήμονες που εργάζονται σε αυτό αλλά κυρίως από τον “αναγνώστη” δηλαδή τον επισκέπτη. Δεν υπάρχει πια “διαδρομή” που πρέπει να ακολουθείται ή τουλάχιστον αν υπάρχει αυτή προτείνεται και δεν επιβάλλεται. Ένα σύνολο εκθεμάτων μπορείς να τα αγγίξεις ώστε να έχεις την αισθητηριακή εμπειρία καθώς δημιουργούνται ομοιώματα με αυτό τον στόχο. Κάθε έκθεμα βρίσκεται υπό την “ερμηνεία’ του επισκέπτη, δηλαδή ο ίδιος ο επισκέπτης διαμορφώνει τη δική του κατανόηση για αυτό που προσεγγίζει και η πληροφορία που προσφέρεται λειτουργεί υποστηρικτικά σε αυτή την διαδικασία και όχι απαραίτητα ως αυταπόδεικτη αλήθεια.

Οι εσωτερικοί χώροι του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Αλεξανδρούπολης
Οι εσωτερικοί χώροι του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Αλεξανδρούπολης
Πώς οι παραπάνω προσεγγίσεις εφαρμόζονται στο Μ.Φ.Ι.Α.;

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο προσπαθούμε να δώσουμε την δυνατότητα στον επισκέπτη να λειτουργήσει στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Αλεξανδρούπολης. Υπάρχει πάντα η πληροφορία αλλά αυτή τελικά δεν είναι στόχος, όσο η κατανόηση και η διαμόρφωση εικόνων για το φυσικό πλούτο της Θράκης και της σημαντικότητας των οικοσυστημάτων που θα συναντήσει ο επισκέπτης. Το ίδιο το κτήριο και το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο βρίσκεται το Μουσείο, είναι βασικοί παράγοντες αυτής της εμπειρίας. Τα προγράμματα, οι δράσεις αλλά και η επικοινωνία μας με τον επισκέπτη είναι προσανατολισμένα προς τις κατευθύνσεις που αναφέρθηκαν.

Πώς επιτυγχάνεται η μάθηση και η ψυχαγωγία στο Μουσείο και μέσα από ποιους τρόπους;

Κύριοι στόχοι των Μουσείων πια, είναι η δημιουργία συνθηκών και πλαισίων μάθησης. Όταν αναφερόμαστε στον όρο μάθηση συνοπτικά, μιας και η ανάπτυξη του ορισμού εδώ θα ήταν αφελής αφού πρόκειται για μια έννοια που απασχολεί σχεδόν το σύνολο των ανθρωπιστικών επιστημών, εννοούμε αυτές τις ατομικές διαδικασίες αλλαγής, δημιουργίας καινούριων δομών και ερμηνειών που διαμορφώνει το άτομο προκειμένου να κατακτήσει δεξιότητες, να αποκτήσει γνώσεις, να αναπτυχθεί, να δημιουργήσει εμπειρίες. Για να επιτευχθούν τα παραπάνω τα Μουσεία ανάπτυξαν εργαλεία και προσεγγίσεις που περιλαμβάνουν τις έννοιες της διαδραστικότητας, του παιχνιδιού, της αλληλεπίδρασης, της εμπλοκής. Έτσι λοιπόν μιλάμε για διαδραστικά και συμμετοχικά Μουσεία αλλά και για τη  Μουσειοπαιδαγωγική. Πρόκειται για έννοιες που δίνουν μια νέα πνοή στον όρο Μουσείο δίνοντας την δυνατότητα στον επισκέπτη να «συνδιαλλαγεί» με το έκθεμα, να συνδιαμορφώσει τις «αναγνώσεις» των εκθεμάτων και να τα προσεγγίσει μέσα από στοχευμένα και οργανωμένα προγράμματα και παιχνίδια. Κύριο εργαλείο για το σχεδιασμό των παραπάνω είναι οι νέες τεχνολογίες οι οποίες αξιοποιούνται για τον σχεδιασμό εργαλείων με βάση τις θεωρίες μάθησης και παιχνιδιού.

Όσο για την ψυχαγωγία εννοούμε την δυνατότητα να περάσει ευχάριστα και δημιουργικά ο επισκέπτης κατά την παραμονή του στους χώρους του Μουσείου χωρίς αποκλειστικός στόχος να είναι η κατάκτηση γνώσης. Οι χώροι των Μουσείων πια αξιοποιούνται για ένα σύνολο δράσεων με εκπαιδευτικό στόχο ή μη. Τέτοιες είναι η επίσκεψη σε μια δράση του Μουσείου σχετική ή όχι με το κύριο αντικείμενο του πχ. μια ημερίδα, η απόλαυση ενός ροφήματος με την παρέα του στον αναψυκτήριο του μουσείου, η συμμετοχή σε κάποιο εργαστήριο που οργανώνεται από το μουσείο ή από άλλο φορέα, ακόμα και ένας περίπατος στον περιβάλλον χώρο. Όλα αυτά συμπεριλαμβάνονται στον όρο «Μουσειακή εμπειρία» που μπορεί να αποκτήσει ο επισκέπτης τα οποία αφορούν τόσο τους ενήλικες όσο και τους ανήλικους επισκέπτες. Μέσα από αυτές τις διαδικασίες τα Μουσεία λογίζονται πια ως χώροι ανοιχτοί προς την κοινωνία στην υπηρεσία της κοινωνίας.

Η μάθηση και η ψυχαγωγία είναι στόχοι του ΜΦΙΑ και με ποιο τρόπο τους υλοποιεί;

Πρόσφατα αναφέρθηκαν στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας χρησιμοποιώντας τον όρο «εξωστρεφές» και οι λόγοι είναι ακριβώς οι στόχοι που θέτουμε και ο τρόπος που εργαζόμαστε βασιζόμενοι σε όσα αναφέρθηκαν παραπάνω. Αυτή τη στιγμή έχουν εγκριθεί από το Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων ως παιδαγωγικά κατάλληλα και τα 15 εκπαιδευτικά προγράμματα που έχουμε καταθέσει. Αυτό σημαίνει ότι οι σχολικές μονάδες μπορούν να επισκέπτονται το Μουσείο και να συμμετέχουν στα προγράμματα του μιας η παιδαγωγική καταλληλότητα είναι προϋπόθεση που θέτει το Υπουργείο από το 2017 προκειμένου να μπορεί μια σχολική μονάδα να επισκεφτεί έναν φορέα. Επιπρόσθετα ένα σύνολο δράσεων προσφέρονται για το ενήλικο και ανήλικο κοινό σε σταθερή βάση. Εργαστήρια, ημερίδες, πολιτιστικές εκδηλώσεις, καλοκαιρινή κατασκήνωση για παιδιά (summer camp), δράσεις ανάδειξης εθίμων και παραδόσεων, συμμετοχή σε εθελοντικές περιβαλλοντικές δράσεις, ημέρες οργανωμένου και ελεύθερου παιχνιδιού και τόσα άλλα που είναι στους άμεσους στόχους μας και σχεδιασμούς.

Ποια η σχέση των Μουσείων με τον περιβάλλοντα χώρο στον οποίο βρίσκονται;

Τα Μουσεία δεν είναι μονάδες που απλά παίρνουν το χώρο τους μέσα στο ανθρωπογενές και φυσικό περιβάλλον, είναι μέρος αυτών. Είναι ζωντανά συστήματα που βρίσκονται σε άμεση αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Δεν θα μπορούσαμε να δούμε ένα Μουσείο αποσπασμένο από το χώρο μέσα στο οποίο ανήκει. Το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο βρίσκεται παίζει καθοριστικό ρόλο στην ταυτότητα του Μουσείου. Σκεφτείτε ένα Μουσείο μέσα στον κεντρικό ιστό της πόλης, ένα μέσα σε μια απομακρυσμένη ημιαστική περιοχή ή κάποιο μέσα σε ένα δασικό περιβάλλον. Καταλαβαίνουμε ότι αυτή η παράμετρος και μόνο καθορίζει τις κατηγορίες των επισκεπτών, τις δράσεις του Μουσείου, την επικοινωνία του με το κοινό του, αλλά κυρίως τις ίδιες τις προσεγγίσεις που υιοθετεί. Το Μουσείο είναι μέρος της κοινωνίας του. Αποτελεί κομμάτι της καθημερινότητας των ανθρώπων και συνδετικός κρίκος των σχέσεων που αναπτύσσουν. Είναι χώρος δραστηριοποίησης κοινωνικών ομάδων και ενδυνάμωσης της κοινωνικής συνεισφοράς. Ένα Μουσείο που αγνοεί το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται, αγνοεί την ίδια του την σημαντικότητα ως Μουσείο στην κοινωνία και στην αειφορία . Ο όρος Μουσείο λοιπόν δεν περικλείει μόνο το κτήριο και τα αντικείμενα, αλλά και τον περιβάλλοντα χώρο που προσεγγίζεται πια ως μέρος του Μουσείου.

Βιωματικά εργαστήρια για παιδιά.

Πως αξιοποιείται ο περιβάλλον χώρος του ΜΦΙΑ;

Μια τέτοια περίπτωση ιδιαίτερης σχέσης Μουσείου και περιβάλλοντος είναι και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας το οποίο βρίσκεται μέσα σε ένα προστατευόμενο πλατανόδασος. Το ίδιο το δάσος λοιπόν λογίζεται ως μέρος του Μουσείου. Όσο σημαντική είναι η μουσειακή έκθεση και αξιοποιείται σε προγράμματα και δράσεις με στόχο την μάθηση και την ευαισθητοποίηση άλλο τόσο αξιοποιείται για τους ίδιους σκοπούς το δάσος. Σε κάποια προγράμματα η έκθεση «συνομιλεί» με το δάσος, λειτουργώντας το ένα ως αφορμή για να ανακαλύψουμε το άλλο.  Ένας αριθμός των εκπαιδευτικών προγραμμάτων που έχουν εγκριθεί, έχουν ως χώρο υλοποίησης το δάσος και πολλές δράσεις υλοποιούνται έξω από τους τοίχους του Μουσείου. Κάθε ερέθισμα, φυσικό γεγονός, στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί αφορμή για μάθηση, ευαισθητοποίηση, παιχνίδι και ψυχαγωγία.

Με αυτό σαν βασικό άξονα διαμορφώσαμε ένα χώρο παιχνιδιού ακριβώς δίπλα στο Μουσείο. Βασιζόμενοι στις θεωρίες του αισθητηριακού παιχνιδιού (sensory play) και του παιχνιδιού που λερώνει (messy play) διαμορφώθηκε ένας χώρος στον οποίο αξιοποιήσαμε το φυσικό περιβάλλον με ελάχιστες παρεμβάσεις ξύλινων κατασκευών, στον οποίο αναπτύσσεται δραστηριοποίηση παιχνιδιού και μάθησης οργανωμένης ή μη.

Ποιοι είναι οι στόχοι του ΜΦΙΑ για το μέλλον;

Αυτό που βάζουμε στο κέντρο είναι ο επισκέπτης. Δεν θα μπορούσαμε λοιπόν να μην στοχεύουμε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο στην δημιουργία περισσότερων δυνατοτήτων για μάθηση και δημιουργική μουσειακή εμπειρία. Αυτό λοιπόν ερμηνεύεται σε περισσότερα και πιο εμπλουτισμένα σε εποπτικό υλικό εκπαιδευτικά προγράμματα, δυνατότητες συμμετοχής σε περισσότερα εργαστήρια και δράσεις για περισσότερες ηλικιακές και κοινωνικές ομάδες, και ακόμα περισσότερες δυνατότητες για έρευνα για τους επιστήμονες της περιοχής και όχι μόνο. Με λίγα λόγια μεγαλύτερο άνοιγμα στην κοινωνία. Αυτό όμως που οραματιζόμαστε και σχετίζεται άμεσα με τον παραπάνω στόχο, είναι να εξελιχθεί το ΜΦΙΑ σε ένα από τα σημαντικότερα Μουσεία Φυσικής Ιστορίας στην ελληνική επικράτεια και όχι μόνο. Για να πραγματοποιηθεί αυτό θα πρέπει να γίνουν οι απαραίτητες αλλαγές στην μουσειακή έκθεση ώστε να ακολουθήσει τις σύγχρονες μουσειακές και μουσειοπαιδαγωγικές προσεγγίσεις σε μεγαλύτερο βαθμό. Στόχοι λοιπόν για τους οποίους  εργαζόμαστε με επιστημοσύνη και ουσιαστική δουλειά σε σταθερή βάση προκειμένου να τους πέτυχουμε.

Υπεύθυνος Μουσείου : Ναϊτίδης Ν. Ιωάννης. Πρόεδρος Πολιτιστικού Συλλόγου Μαΐστρου

Υπεύθυνη Εκπαίδευσης, Μάθησης. Ε.Μ.Φ.Ι.Α:    *Έφη Ανδρεάδου, Υποψ. Διδάκτωρ ΑΠΘ.

Πικ νικ στο δάσος στα πλαίσια του summer camp
Σε μια βιωματική ημερίδα για ενήλικες.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ