του  Δημήτρη Βραχιόλογλου*

Διανύουμε ήδη τη τέταρτη εβδομάδα του Τριωδίου (για την Εκκλησία), των Απόκρεω (για τη Λαογραφία) και η πορεία του χρόνου έχει επιβεβαιώσει  τη σοφία του ελληνικού λαού που υποστηρίζει ότι σπάνια θα συναντήσεις Φλεβάρη χωρίς Αποκριές (εξαρτάται από το πότε θα πέσει το Πάσχα). Το Τριώδιο  στη Θρησκεία μας είναι το εκκλησιαστικό Λειτουργικό βιβλίο που περιέχει τις ακολουθίες από την Κυριακή του Τελώνη και του Φαρισαίου μέχρι το Μεγάλο Σάββατο. Λέγεται Τριώδιο γιατί στις καθημερινές ακολουθίες του όρθρου ο κανόνας αντί για 9 ωδές έχει τρεις.  (ΩΔΗ βέβαια  είναι ποίημα που το τραγουδούσαν με συνοδεία οργάνων).

Το Τριώδιο περιλαμβάνει τρεις χαρούμενες εβδομάδες πριν από το πένθος και τη θλίψη της Μεγάλης Σαρακοστής, η οποία κρατάει εφτά ολόκληρες εβδομάδες και αρχίζει  από την Καθαρή Δευτέρα που και αυτή η μέρα κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική Λαογραφία

Η πρώτη εβδομάδα του Τριωδίου περιλαμβάνει τις μέρες ανάμεσα της Κυριακής του Τελώνη και Φαρισαίου και της Κυριακής του Ασώτου. Είναι η Προφωνή ή Απολυτή (και Αμολητή τη λένε) γιατί τη βδομάδα αυτή προφωνούσαν, δηλαδή διαλαλούσαν την αρχή της Αποκριάς ώστε κάθε χριστιανός να (αμολυθεί δηλ. να ξεχυθεί) και να προμηθευτεί τα χρειαζούμενα. Και οι Βυζαντινοί με την παροιμία τους τα ίδια συμβούλευαν:  «Προφωνούμαι σοι, πτωχέ, το σακίν σου πώλησον, την εορτήν διάβασον» δηλ. παράγγελναν στο φτωχό να πουλήσει ακόμα και το σακάκι του προκειμένου να βρει λεφτά για να περάσει κι αυτός τη γιορτή.

Η δεύτερη εβδομάδα περιλαμβάνει τις μέρες ανάμεσα της Κυριακής του Ασώτου και της Κυριακής της Κρεοφάγου, η γνωστή μας Κρεατινή ή Κρεατοπόκρα όπως τη ονομάζουν και στη Λυκόφη. Σ’ αυτή τη βδομάδα ανήκει η «Τσικνοπέμπτη» όπου ο καθένας μας «θα τσικνώσει τη γωνιά του» δηλ. θα ψήσει κρέας (χοιρινό, ήδη υπάρχει στο σπίτι από τα Χριστούγεννα, όσοι βέβαια είχαν σφάξει δικό τους γουρούνι) και η τσίκνα του –τόσο σπάνια την παλαιότερη εποχή, δεν υπήρχε κρέας- θα ευωδιάσει ολόγυρα τον τόπο.

Η Τρίτη εβδομάδα περιλαμβάνει τις μέρες ανάμεσα της Κυριακής της Κρεοφάγου και της Κυριακής της Τυροφάγου, δηλ. η Τυρινή, η μακαρονού (ονομάστηκε έτσι γιατί εκτός από τα κόλλυβα στις «μακαριές» προσέφεραν στους νεκρούς και ζυμαρικά που από τη λέξη «μακαρία» ονομάστηκαν «μακαρόνια». Τυραπόκρα στη Λυκόφη.

Από το όνομά των δύο τελευταίων εβδομάδων φαίνεται τι είδους φαγητά μπορούν να καταναλώσουν οι χριστιανοί της δύο τελευταίες εβδομάδες του Τριωδίου.

Από εθιμικής τώρα πλευράς τη Θράκη αλλά και σ’ όλη την Ελλάδα μόνο η τελευταία εβδομάδα, δηλαδή της Τυρινής, παρουσιάζει ιδιαίτερο και ξεχωριστό ενδιαφέρον. Εδώ έχουμε τα περισσότερα έθιμα εθνικά και θρησκευτικά όπως θέλω να τα διακρίνω εγώ. Πιο συγκεκριμένα αρχίζουν από την Κυριακή της Κρεατινής όπου στα χωριά του Έβρου -οι πρoσφυγικοί πληθυσμοί- έσφαζαν κότες και κάθε πεθερά έστελνε στη νύφη της μια ψητή κότα.

Συνεχίζονται τη Δευτέρα της Τυρινής ( με το έθιμο του Μπέη) και ολοκληρώνονται την Κυριακή της Τυροφάγου, την «Τρανή Αποκριά». Με Φωτιές, Μπουμπούνες, τραγούδια, χορούς, με το Συγχώριο και τη χάσκα το κρέμασμα δηλαδή του αυγού ή του χαλβά στο σπίτι).

  Ο «ΜΠΕΗΣ» σε  πολλά χωριά ή  ο «ΚΙΟΠΕΚ ΜΠΕΗΣ¨» σε ορισμένα  και  ΒΑΣΙΛΗΑΣ σε λίγα χωριά του Τριγώνου, είναι ένα λαϊκό έθιμο που επιζούσε στα αγροτικά χωριά του Έβρου. Είναι ένα από τα πιο ζωντανά θρακιώτικα δρώμενα που διατηρήθηκαν στον Βόρειο Έβρο. Το έθιμο, με θαυμάσια λαογραφικά και ιστορικά στοιχεία , γεννήθηκε στα χρόνια της τουρκοκρατίας και διασώζεται μέχρι τις μέρες μας ως δρώμενο γονικής μαγείας. Βασικό του στοιχείο η σάτιρα, κύρια του κατακτητή, με σημαντικά δείγματα αντίστασης. Βέβαια στην όχι και τόσο καλή πορεία του μέσα στο χρόνο συνάντησε αναποδιές, διώξεις, απαγορεύσεις ακόμα και αφορισμούς. Αλλά δεν αποδυναμώθηκε. Αντίθετα διανθίστηκε με νέα στοιχεία προκειμένου να διατηρηθούν και να μην εξαφανιστούν. ΤΟ ΣΥΓΧΩΡΙΟ ή τα Συγχωρέματα  ήταν μια συνήθεια στην οποία τα παντρεμένα παιδιά θα πήγαιναν  το βράδυ της Κυριακής της Τυρινής στο σπίτι των γονιών τους και θα ζητούσαν «συγχώριο». Δηλαδή μετά το τραπέζι –το οποίο περιλάμβανε πίτες, μηκύκια, κότα ψημένη, αυγά και πολύ κρασί- άρχιζαν τα χειροφιλήματα τα οποία συνοδεύονταν πάντα με τη λέξη «συγχωρεμένα» και με την ευχή «Πασχαλιά μι ά, δηλ. Πασχαλιά με υγεία»

Το βράδυ πάλι της ίδιας Κυριακής σε ωρισμένα χωριά της Θράκης «κρεμούσαν το αυγό». Πραγματοποιούσανε δηλαδή το έθιμο «χάσκα». Κρεμούσαν με γερό σπάγκο από την  οροφή ένα αυγό ( σε άλλα χωριά ένα κομμάτι καρυδένιο χαλβά) και όλα τα άτομα του σπιτιού  προσπαθούσαν να το πιάσουν με το στόμα( τα χέρια όμως πίσω).

Και την άλλη  μέρα η ΚΑΘΑΡΑ ΔΕΥΤΕΡΑ..

                “Ακούστε τι παράγγειλε η Καθαρή Δευτέρα

-Πέθανε ο κρέος, ψυχομαχεί ο τύρος.

Σηκώνει ο πράσος την ουρά

Κι ο κρέμμυδος τα γένια”

Η Καθαρή Δευτέρα είναι η πρώτη μέρα της Μ. Σαρακοστής. Οι Νοικοκυρές καθαρίζουν τα τεντζερικά από τα λίπη της Αποκριάς. Αρχίζει η Μεγάλη Νηστεία. Ο λαός λέει:

“Πέρασαν οι  Αποκριές , πάνε και οι μασκαράδες. Ήρθε και η Σαρακοστή με ελιές και ταραμάδες…”. Η  Σαρακοστή κρατάει  πενήντα μέρες. Αρχίζει την Καθαρή Δευτέρα  και τελειώνει το Μ. Σάββατο. Δηλαδή 7 (επτά) ολόκληρες εβδομάδες ή  49 ημέρες. Το όνομά της έμεινε Σαρακοστή γιατί νηστεύουν σαράντα μέρες…Παλαιότερα που δεν υπήρχαν ημερολόγια οι άνθρωποι προσομοίαζαν την Σαρακοστή με μια γυναίκα καλογριά χωρίς στόμα (για να μην τρώει). Τα χέρια της σταυρωτά για τις προσευχές. Είχε 7 πόδια, για να συμβολίζει τις 7 εβδομάδες της. Στο τέλος κάθε εβδομάδας έκοβαν το ένα πόδι. Το τελευταίο της πόδι το έκοβαν το Μ. Σάββατο….

* O Δημήτρης Βραχιόλογλου είναι Πρόεδρος του Εργαστηρίου Παραδοσιακών Χορών και Λαογραφικών Μελετών Αλεξανδρούπολης

 

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ